Podczas szczytu ASEAN w Manili raczej nie uda się podpisać długo wyczekiwanego kodeksu postępowania na Morzu Południowochińskim. Negocjacje z Chinami trwają ponad 20 lat, a według analityków i urzędników ich sfinalizowanie w tym tygodniu jest mało realne.
Termin minął, a prace nie są skończone
Porozumienie między Stowarzyszeniem Narodów Azji Południowo-Wschodniej (ASEAN) a Chinami ma pomagać w opanowywaniu napięć na morzu i zapobiegać konfliktom. W 2023 roku ministrowie spraw zagranicznych uzgodnili, że uda się je zamknąć w ciągu trzech lat. Ten termin przypadł na rok 2026, w którym przewodnictwo w ASEAN objęły Filipiny. Tamtejsze ministerstwo spraw zagranicznych podaje, że negocjatorzy spotykali się co najmniej raz w miesiącu.
Mimo to konsensusu nie ma. Szefowa filipińskiej dyplomacji Maria Theresa Lazaro powiedziała w sobotę, że gotowe jest około 80 procent dokumentu, ale kilka istotnych punktów nadal wymaga uzgodnienia. Jednym ze spornych zagadnień jest zasięg geograficzny kodeksu. Pekin twierdzi, że ma jurysdykcję nad niemal całym akwenem, choć międzynarodowy wyrok z 2016 roku uznał te roszczenia za bezpodstawne. Do części Morza Południowochińskiego rości sobie prawa także Wietnam, Malezja, Brunei, Indonezja i same Filipiny.
Manila chce ponadto, by dokument szanował prawa państw spoza regionu. To istotne, bo przez ten akwen przepływa połowa światowych statków handlowych. Chiny od dawna zarzucają Stanom Zjednoczonym i ich sojusznikom, którzy wspólnie z Filipinami prowadzą rejsy w ramach swobody żeglugi, ingerowanie w sprawy regionu.
Spór na słowa tuż przed szczytem
Od objęcia urzędu przez prezydenta Ferdinanda Marcosa Jr. w 2022 roku napięcia między Manilą a Pekinem rosną. Chińska straż przybrzeżna wielokrotnie używała armatek wodnych wobec filipińskich jednostek, a starcia na morzu kończyły się zderzeniami statków. Raz filipiński żołnierz stracił palec.
W ostatnich tygodniach konflikt przeniósł się do mediów. Filipiński minister obrony Gilberto Teodoro nazwał Chiny „sprawcą kłopotów”, a ambasador Chin w Manili Jing Quan odpowiedział, że gdyby Pekin chciał użyć siły, „mógłby łatwo wygrać”, ale tego nie zrobi. Marcos uznał, że te słowa „brzmiały jak groźba”. W sieci posypały się wpisy filipińskich urzędników, na które odpowiadała chińska ambasada, a senatorowie żądali wydalenia ambasadora.
Pod koniec października Chiny stwierdziły, że Teodoro zaprosił je zbyt późno na spotkanie ministrów obrony ASEAN w Cebu, więc wysłały tam tylko attaché obrony. Na kilka dni przed szczytem do akcji wkroczyli dyplomaci. Chiński minister spraw zagranicznych Wang Yi w rozmowie telefonicznej wezwał Filipiny do powściągnięcia „odpowiednich osób”. Lazaro nazwała rozmowę „szczerą i konstruktywną”, ale filipińskie MSZ wydało też oświadczenie, w którym uznało publiczne komentarze niektórych urzędników za „godne ubolewania”. Udział w szczycie potwierdził chiński premier Li Qiang.
Dlaczego kodeks ma tak małe szanse
Aries Arugay, politolog z Uniwersytetu Filipińskiego, ocenia, że publiczna wymiana ciosów obnażyła brak spójności w ekipie Marcosa. Z kolei Lucio Pitlo, były prezes Filipińskiego Stowarzyszenia Studiów nad Chinami, uważa, że dyplomatyczna interwencja przyniosła efekt, bo chiński premier jednak przyjechał. Dodał jednak: „Myślę, że sfinalizowanie kodeksu postępowania będzie bardzo trudne”. Jego zdaniem na szczycie dominować będą sprawy gospodarcze: protekcjonizm handlowy i zakłócenia w łańcuchach dostaw.
Co to oznacza dla Polski i Europy
Polski czytelnik może pomyśleć, że to odległy spór, ale Morze Południowochińskie to jedna z najważniejszych tras światowego handlu. Towary płynące między Azją a Europą, także te trafiające do polskich sklepów i fabryk, w dużej mierze korzystają z morskich szlaków. Każde poważniejsze starcie w tym rejonie mogłoby więc przełożyć się na opóźnienia dostaw i wyższe koszty transportu.
W praktyce brak kodeksu oznacza, że zasady zachowania na spornych wodach nadal pozostają niejasne, a incydenty między okrętami czy statkami mogą się powtarzać. Dla Unii Europejskiej, która opowiada się za swobodą żeglugi i przestrzeganiem prawa międzynarodowego, to sygnał, że stabilizacja w regionie nie jest jeszcze na horyzoncie.
Źródło: Al Jazeera – „Pact on South China Sea code of conduct unlikely, as ASEAN leaders gather”
